Ból brzucha — czy winna jest trzustka?

Trzustka to jeden z tych narządów, o których mało się mówi, dopóki nie zacznie dawać o sobie znać. Przyczyna bólu brzucha wywołana przez choroby trzustki bywa trudna do rozpoznania, a choroby tego gruczołu – zwłaszcza nowotwory – często rozwijają się po cichu. Dlaczego trzustka choruje, jak rozpoznać niepokojące objawy i kiedy natychmiast zgłosić się do lekarza? Na te pytania odpowie dr hab. med. Andrzej Prystupa, profesor UM w Lublinie, specjalista gastroenterolog.

Panie Profesorze, na początek – czym właściwie jest trzustka i jakie pełni funkcje w organizmie?

Trzustka to narząd o podłużnym kształcie, położony za żołądkiem, który pełni dwie kluczowe funkcje: zewnątrzwydzielniczą i wewnątrzwydzielniczą. W pierwszej odpowiada za produkcję enzymów trawiennych, które przez przewód trzustkowy trafiają do dwunastnicy i wspomagają trawienie białek, tłuszczów oraz węglowodanów. Druga funkcja, wewnątrzwydzielnicza, polega na wytwarzaniu hormonów, głównie insuliny i glukagonu, które regulują poziom glukozy we krwi.

Ból trzustki bywa często mylony z innymi dolegliwościami, np. z bólem brzucha. Jakie są jego typowe objawy?

To prawda. Ból pochodzący z trzustki ma charakterystyczne cechy. Najczęściej jest to silny, piekący ból w nadbrzuszu, promieniujący do pleców – szczególnie do lewej łopatki. Może pojawić się nagle i utrzymywać się wiele godzin, a nawet dni. Nasilenie poziomu bólu często występuje po jedzeniu, zwłaszcza tłustych potraw lub po alkoholu. Jeśli bólowi towarzyszą nudności, wymioty, gorączka, wzdęcia, biegunki tłuszczowe, spadek masy ciała oraz żółtaczka – mgło dojść do ucisku na drogi żółciowe.

Powyższe dolegliwości często kojarzą się z problemami żołądka, szczególnie bóle w nadbrzuszu, nudności, uczucie ciężkości po posiłku czy niestrawność, ale mogą one faktycznie wskazywać na chorobę trzustki. Warto zwrócić uwagę na charakter objawów, ich nawracanie oraz związek z jedzeniem — szczególnie gdy dolegliwości utrzymują się lub nasilają.

Jakie choroby trzustki są najczęstsze?

Najczęściej spotykamy się z ostrym i przewlekłym zapaleniem trzustki oraz nowotworami. Ostre zapalenie zwykle jest wynikiem kamicy żółciowej lub nadużycia alkoholu i wymaga pilnej interwencji medycznej. Przewlekłe zapalenie trzustki rozwija się stopniowo, często na tle wieloletniego picia alkoholu i prowadzi do trwałego uszkodzenia narządu. Nowotwory są niestety diagnozowane późno, bo długo przebiegają bezobjawowo.

Jeśli ktoś nie odczuwa tego charakterystycznego bólu brzucha pochodzącego od trzustki, to czy mimo wszystko powinien zgłosić się do lekarza? Kiedy warto się przebadać profilaktycznie?

Takie pytanie zadaje sobie coraz więcej świadomych pacjentów – i bardzo dobrze. Choć trzustka zazwyczaj „milczy”, są sytuacje, w których warto skonsultować się z lekarzem nawet bez wyraźnych objawów. Na przykład, jeśli w rodzinie występowały choroby trzustki (zwłaszcza rak trzustki) albo jeśli pacjent ma czynniki ryzyka: cukrzycę typu 2, otyłość brzuszną, palenie papierosów, nadużywanie alkoholu czy przewlekłe choroby wątroby.

Jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu choroby trzustki?

Podstawą są badania laboratoryjne i obrazowe. Z krwi oznaczamy enzymy trzustkowe – przede wszystkim amylazę i lipazę. W ostrym zapaleniu ich poziom jest znacznie podwyższony. Pomocne są także badania funkcji wątroby i poziomu glukozy. Z badań obrazowych najczęściej wykonuje się USG jamy brzusznej, tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. W niektórych przypadkach konieczne jest wykonanie endosonografii (badanie endoskopowe z użyciem ultradźwięków).

Czy pacjenci mogą zrobić coś, by chronić swoją trzustkę?

Oczywiście. Kluczowe jest unikanie alkoholu i papierosów oraz zdrowa, lekkostrawna dieta z ograniczeniem tłuszczów nasyconych, by chronić o zdrowie jelit. Ważne też, by nie lekceważyć objawów towarzyszących bólowi w nadbrzuszu i szybko zgłosić się do lekarza, jeśli ból jest silny i utrzymuje się dłuższy czas.

Czy stres może wpływać na funkcjonowanie trzustki?

To bardzo ciekawe i coraz częściej poruszane pytanie. Choć trzustka nie jest bezpośrednio sterowana przez emocje, to przewlekły stres wpływa na cały układ hormonalny i odpornościowy. Może zaburzać metabolizm glukozy i nasilać stany zapalne w organizmie. U osób z już istniejącą chorobą trzustki, stres może pogarszać objawy – nasilać ból, problemy trawienne, z jelitami czy wywoływać zaostrzenia. W dodatku stres często współistnieje z niezdrowym stylem życia (alkohol, papierosy), a to bezpośrednio szkodzi trzustce. Dlatego w leczeniu chorób trzustki coraz częściej podkreślamy też rolę wsparcia psychicznego i redukcji stresu.

Do jakiego lekarza najlepiej się zgłosić, gdy ból brzucha jest u nas objawem częstym i może on świadczyć o problemie z trzustką?

Najlepiej zgłosić się do lekarza rodzinnego. To on pokieruje diagnostyką i – jeśli będzie taka potrzeba – skieruje do gastrologa, endokrynologa lub gastroenterologa. Bardzo ważne jest, aby nie zwlekać z wizytą. Wczesne wykrycie problemu trzustkowego znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie.

Dziękujemy za rozmowę.